«QazIndustry» АҚ ТМК және химия саласын дамыту дирекциясы полиэтилен пакеттері индустриясына талдау жүргізіп, олардың қоршаған ортаға қалай әсер ететінін және бұл мәселені шешу үшін Қазақстан мен басқа елдерде қандай шаралар қолданылып жатқанын анықтады.

Дүкеннен сатып алған тауарды полиэтилен пакетке салу арқылы, біз көп жағдайда оның экологияға қандай зиян тигізетінін ойламаймыз.

Полиэтилен — ең көп қолданылатын пластик — алғаш рет 1933 жылы Англияның Нортвич қаласындағы бір химия зауытында кездейсоқ ашылған. Бұл материал әскери саладағы жетістіктер мен оның әмбебап қасиеттерінің арқасында танымал болды. 1965 жылы швед компаниясы Celloplast полиэтилен пакетін патенттеді. Бұл өнімді инженер Стин Густас Тулин жасады деп есептеледі. Арзан әрі жаңа материал тез арада қағаз бен матадан жасалған пакеттердің орнын басты, әсіресе Еуропада. Нәтижесінде қағаз пакеттер мен көп рет қолданылатын сөмкелерге деген сұраныс азайды. Пластик бүкіл әлемге тез таралып, ХХ ғасырдың 80-жылдары нарықтағы үлесі 85%-дан асты.

Адамзат жыл сайын шамамен 460 миллион тонна пластик өндіреді. Алдағы онжылдықтарда бұл көрсеткіш арта бермек, және 2060 жылға қарай 1,2 миллиард тоннадан асады деп болжануда.

Қазіргі таңда жылына бір триллионға дейін пластик пакеттер жасалады, олар әлем мұхиттарының тереңдігінен бастап, таулардың шыңдары мен полюстің мұз қабатына дейін кездеседі.

Пластиктің кең таралуы экологиялық проблемаларды одан әрі ушықтырды. Контролсыз өндіріс қалдықтардың көшелерді, өзендерді, теңіздерді ластауына және мұхиттағы жабайы жануарлардың өліміне себеп болды.

Пластик өндірісі мен қалдықтары топырақ пен суды ластап қана қоймай, ыдырау кезінде көмірқышқыл газын атмосфераға бөледі. Бұл парниктік газдардың шығарындылары ғаламдық климат өзгерістерін жеделдетіп, халықаралық ауқымдағы күрделі мәселе болып отыр.

Пластик биологиялық жолмен ыдырамайды. Пластмассадан жасалған өнімдердің ыдырау уақыты 400-ден 700 жылға дейін созылады. Ал күнделікті қолданылатын полиэтилен пакеттер табиғатта 100-200 жыл аралығында ыдырайды.

Экологтар ең алғаш алаңдаушылық білдірді. Ғаламдық зерттеулер көрсеткендей, пластиктің 40%-ы тек бір рет қолданылады, ал оның тек 9%-ы ғана қайта өңделеді.

Су қоймаларында тасталған пакеттер мен пленкалар су мен құрлық жануарлары үшін өте қауіпті болып табылады, жануарлар тарапынан оларды жұтып қою қауіпі басым.

Экологиялық ұйымдардың ұзақ жылдар бойы жүргізген науқаны нәтижесінде бірқатар елдер пластикті шектеу бойынша заңнамалық шаралар қабылдады. Көптеген мемлекеттер дүкендер мен супермаркеттерде жеңіл полиэтилен пакеттерін қолдануға шектеу енгізді. Қазір мұндай пакеттер жоқ немесе тұтынушылар олар үшін ақы төлейді.

Полиэтилен пакеттеріне тыйым салу тарихы кәріз жүйесін бітеп, өзен арналарын бөгейтін оқиғалардан басталды, олар су тасқындарына әкелді.

Мысалы, 1988 және 1998 жылдары Бангладеште полиэтилен пакеттерінің канализацияны бітеп, үлкен су тасқындарына себеп болғаны анықталды. Бұл апаттар мыңдаған адамның өліміне әкеп соқты. Сол себепті 2002 жылы Бангладеш полиэтилен пакеттерін қолдануға тыйым салған алғашқы мемлекет болды. Бұл шешім ұлттық джут өндірісінің қайта дамуына жол ашты.

Әлем бойынша әртүрлі дәрежеде және мерзімде шектеулер енгізілуде. Бірқатар елдерде жеңіл полиэтилен пакеттерін табу мүмкін емес, бірақ қалың, көп рет қолдануға болатын пакеттер әлі де қолжетімді.

2008 жылы Руанда пластик пакеттерді толықтай тыйымдады. Он жылдан кейін ол әлемдегі пластиктен таза алғашқы мемлекет атанды. Бұл шешім бірреттік пластикке балама ретінде қағаз немесе бамбук өнімдерін пайдалануды қолдауға негізделді.

Бұл Африка мемлекеті тыйымды қатал бақылайды. Егер пластик өнімін ұстаса, адам алты айға дейін түрмеге қамалуы мүмкін. Елге кіргенде көліктер тексеріліп, барлық пластик пакеттер мен қаптамалар әкетіледі. Туристердің пластиктері әуежайда алынады.

2013 жылдан бастап Сингапур мен Тайваньда пластик пакеттердің сатылымы мен қолдануы толық тыйым салынды. Танзанияда пластик пакеттерді өндіру, импорттау немесе сату үшін 2000 доллар айыппұл немесе бір жылға дейін түрме жазасы қарастырылған.

Тайваньда 2003 жылдан бастап полиэтилен пакеттерін тегін беру тоқтатылды, ал 2013 жылдан толық тыйым енгізілді. Тыйымды бұзғандарға жоғары айыппұлдар салынады. Бұл шаралар пакеттер қолдануын 69%-ға төмендетті.

Қытай – әлемдегі ең ірі пластик тұтынушылардың бірі. Қытайлықтар күн сайын 3 миллиард полиэтилен пакетін пайдаланды. 2008 жылғы 1 шілдеден бастап Қытайда дүкендерге пакеттерді тегін беру, сондай-ақ қалыңдығы 0,025 мм-ден аз пакеттерді өндіру, сату және пайдалану тыйым салынды. Нәтижесінде қолдану көлемі 76 миллиард пакетке төмендеді.

2019 жылы Қытай үкіметі бірреттік пластикті азайту бойынша ауқымды жоспар ұсынды. Ол бойынша ірі қалаларда 2020 жылдың соңына дейін, ал басқа аудандарда 2022 жылы тыйым салынуы тиіс еді. Ел бойынша толық тыйым 2025 жылы күшіне енеді, сол күнге дейін дүкендер жаңа өнімдерді орау үшін пакеттерді пайдалана алады. 0,025 мм-ден төмен қалыңдықтағы пакеттер өндірісі мен сатылымы да тыйымға ұшырайды.

2017 жылы Кения бірреттік пластик пакеттерге толық тыйым салды. Инфрақұрылымды ластаған және су тасқындарын туғызған пакеттерді өндірушіге 4 жылға дейін түрме немесе 36 мың еуро айыппұл салынуы мүмкін. Кениялықтар ай сайын 24 миллион пакет пайдаланды. БҰҰ-ның қоршаған орта бағдарламасы Найробидегі сиырлардың асқазанынан 20 пакет табылғанын хабарлап, бұл тағамдық тізбектің ластануын көрсетті.

Тыйым нәтижесінде Кениядағы қоқыс пен «ұшатын дәретханалар» (яғни, адамдар нәжісін пакетке салып, оны төбелерге тастайды) саны күрт азайды. 2020 жылы ұлттық парктер мен ормандарда бірреттік пластикті қолдану тыйым салынды.

Дегенмен, пакеттерге тыйым жалпы пластик ластануын толық жоя алмады. Бұл тыйым пластик бөтелкелер, қоқыс пакеттері және тағамға арналған контейнерлерге әсер етпеді.

Италия — Еуропада полиэтилен пакеттеріне алғаш тыйым салған ел. 1989 жылы өндірушілерге салық енгізіліп, кейін қала мен провинцияларда шектеулер қойылды. 2012 жылы толық тыйым заңды түрде бекітілді. 2013 жылы биоыдырайтын және 200 микроннан қалың пакеттер, сондай-ақ 30%-ға қайта өңделген пластиктен жасалғандар рұқсат етілді. 100 микроннан қалың пакеттерге, 10% қайта өңделген материалмен жасалғандар, тағамға арналмағандары рұқсат етілді. Заңды бұзғандарға 2500-ден 25 000 еуроға дейін айыппұл салынады.

2016 жылы Франция дүкендерге пластик пакеттер таратуға тыйым салды. Бұған дейін елде жыл сайын 17 миллиард пакет қолданылған, оның жартысынан көбісі тасталған. Қазір дүкендер қағаз немесе көп рет қолданылатын пакеттер ұсынады, тұтынушыларды пакеттерді қайта пайдалануға шақырады.

Ирландияда пакеттер үшін алым енгізу арқылы қолдану 90%-ға азайды. 2019 жылы Польша, ал 2021 жылы Португалияда пакеттерге тыйым салынды.

Еуропада 18 елде бірреттік пакеттерге тыйым, тағы 23 елде тұтынушылардан төлем талап етіледі. 2019 жылғы Евростат дерегіне сәйкес, португалдар, бельгиялықтар және поляктар ең азы (жылына тиісінше 8, 17 және 23 пакет) қолданса, литвалықтар мен латвиялықтар ең көп (жылына 332 және 284 пакет) тұтынады. 2025 жылдан бастап осы елдерде пакеттерді тегін таратуға болмайды.

2018 жылы Чили Оңтүстік Америкада бірінші болып пластик пакеттерге тыйым салды. Алғашында тыйым Патагония аймағында ғана болды, кейін бүкіл елге таралды. Ел жылына 3,4 миллиард пакет қолданады, яғни әр азамат орта есеппен 200 пакет тұтынады. Тыйым қағаз, мақта немесе қамыс пакеттерімен алмастырылды.

Environment America Research & Policy Center зерттеуі бойынша АҚШ-тың 12 штатында пакеттерге тыйым бар, 28 штаттың 100-ден астам қаласында шектеулер қолданылады. Мысалы, Калифорнияда қолдану 71,5%-ға, Нью-Джерсидегі жағалауларда жиналған пакеттер 2022 жылы 37%-ға азайды.

Өзбекстанда 2019 жылдан бастап бірреттік пакеттердің өндірісі мен импортқа тыйым салынған. Саудагерлер пакеттерді тегін беруге міндетті емес, бірақ жеке мақсатта қолдануға және әкелуге рұқсат бар.

Бүгінгі таңда 100-ден астам ел бірреттік пакеттерге толық немесе ішінара тыйым салған. Пакеттер үшін төлем енгізу Данияда 66%, Оңтүстік Кореяда 59%, Ирландияда 60%, Гонконгта 50% деңгейінде.

Бұл шаралар пластик пакеттерді тұтынуды айтарлықтай азайтуға мүмкіндік берді. Алайда әлемде әлі де пластик ластану мәселесі өзекті болып қала береді. Сондықтан инновациялық баламалар мен қайта өңдеу технологияларын дамыту маңызды.

Қазақстанда да соңғы жылдары пластик пакеттерге қатысты бірнеше заңнамалық өзгерістер енгізілді. Мысалы, жеңіл полиэтилен пакеттерді пайдалануға және тегін таратуға шектеулер қойылды. Сонымен қатар, биоыдырайтын және қайта өңделген материалдардан жасалған пакеттерге басымдық берілуде.

Қорытындылай келе, пластик пакеттерді пайдалану мен олардың экологиялық зиянын азайту үшін әлемде кешенді шаралар қабылдануда. Бұл — тұрақты даму мен қоршаған ортаны қорғаудың маңызды бөлігі. Әр адамның да бұл үрдіске өз үлесін қосуы қажет.